Obcowanie ze sztuką wpływa na rozwój dziecka? To pytanie staje się coraz bardziej istotne w kontekście współczesnej edukacji, która często koncentruje się przede wszystkim na osiągnięciach mierzalnych, zwłaszcza w obszarze nauk ścisłych. W takim modelu kształcenia sztuka bywa traktowana jako element drugorzędny, pełniący funkcję jedynie uzupełniającą.

Obcowanie ze sztuką – ważny czynnik wspierający rozwój dzieci

Tymczasem badania z zakresu pedagogiki i psychologii poznawczej wskazują, że kontakt z dziełami sztuki – ich obserwacja, interpretacja i refleksja nad ich znaczeniem – stanowi ważny czynnik wspierający rozwój poznawczy, emocjonalny oraz społeczny dziecka.

Przyjrzyjmy się dziś, jak obcowanie ze sztuką wpływa na rozwój dziecka i jak istotne jest w procesie kształtowania się sposobu spostrzegania świata.

Obcowanie ze sztuką – trening nawyków myślowych

Obcowanie z dziełami sztuki rozwija tzw. nawyki myślowe, ze szczególnym uwzględnieniem umiejętności wnikliwej obserwacji. Zamiast powierzchownego patrzenia dziecko uczy się dostrzegać detale, relacje między elementami obrazu czy ukryte znaczenia. Analiza dzieł sztuki wymaga cierpliwości, koncentracji oraz formułowania wniosków na podstawie dostępnych wskazówek wizualnych.

Badania prowadzone m.in. na studentach kierunków medycznych wykazały, że trening polegający na opisywaniu dzieł malarskich znacząco poprawia zdolność trafnej obserwacji, a to kluczowa umiejętność również w procesie diagnozy klinicznej. Wskazuje to, że kompetencje rozwijane podczas interpretacji sztuki mogą być przenoszone na inne, pozornie odległe dziedziny wiedzy.

Stosowanie schematów myślowych, które umownie można nazwać „Widzę – Myślę – Zastanawiam się”, pozwala dziecku na systematyczne budowanie argumentów w oparciu o dowody wizualne. Dzięki temu myślenie staje się bardziej uporządkowane, wielowymiarowe i odporne na przedwczesne wyciąganie wniosków.

Wpływ sztuki na mózg i transfer poznawczy

Debata nad tzw. transferem umiejętności artystycznych na inne dziedziny wiedzy wciąż trwa, ale badania wskazują na konkretne obszary, w których obcowanie ze sztuką przynosi wymierne korzyści poznawcze. W literaturze przywoływany jest m.in. związek między słuchaniem muzyki, a poprawą rozumowania przestrzenno-czasowego. Systematyczny kontakt z odpowiednio dobranymi utworami muzycznymi może sprzyjać synchronizacji procesów poznawczych i emocjonalnych, co z kolei wspiera koncentrację oraz proces zapamiętywania.

Obcowanie ze sztuką – rozwój wyobraźni

Obcowanie ze sztuką sprzyja także rozwijaniu wyobraźni oraz elastyczności poznawczej. Dziecko uczące się interpretować dzieła artystyczne oswaja się z wieloznacznością i uczy się poszukiwania różnych możliwych interpretacji. Tego rodzaju doświadczenia poznawcze kształtują otwartość intelektualną oraz zdolność do twórczego myślenia.

Sztuka, „Poruszenie osobowości” i rozwój emocjonalny

Herbert Read sformułował koncepcję „wychowania przez sztukę” jako drogę do odrodzenia moralnego w obliczu kryzysu cywilizacji przemysłowej. Dążył do ukształtowania „człowieka integralnego”, harmonijnie łączącego intelekt z emocjami i wyobraźnią, i traktował sztukę jako całożyciowy program rozwoju.

W Polsce jego myśl rozwinął Bogdan Suchodolski czyniąc ją integralną częścią pedagogiki ogólnej. Rozróżnił on „wychowanie do sztuki” (nabywanie wiedzy o dziele) od szerokiego „wychowania przez sztukę”, które służy wszechstronnemu rozwojowi wszystkich sfer osobowości.

Dzięki funkcjom poznawczym, kompensacyjnym i ekspresywnym, sztuka w ujęciu Suchodolskiego stała się narzędziem organizowania doświadczeń przygotowujących jednostkę do twórczego uczestnictwa w społeczeństwie. Badacz wskazywał, że istotą wychowania przez sztukę jest doświadczenie, które angażuje wszystkie sfery psychiki – sztuka ma „poruszać osobowość”. Kontakt z dziełami sztuki pozwala dziecku identyfikować się z emocjami innych ludzi, co sprzyja rozwijaniu empatii oraz wrażliwości społecznej.

Wpływ sztuki na młodzież

Dla młodzieży w okresie adolescencji obcowanie ze sztuką może pełnić także funkcję stabilizującą. Badania wskazują, że uczniowie mający regularny kontakt z kulturą i historią sztuki przejawiają niższy poziom agresji oraz lepiej radzą sobie z napięciami charakterystycznymi dla okresu dorastania.

Od STEM do STEAM

Warto zauważyć, że znaczenie sztuki zaczyna być dostrzegane także w nowoczesnych koncepcjach kształcenia. Przykładem jest model STEAM (Science, Technology, Engineering, Arts, Mathematics), który rozszerza popularny paradygmat STEM o komponent artystyczny. Włączenie sztuki do tego modelu wynika z przekonania, że kreatywność, wyobraźnia i zdolność interpretacji są niezbędne w procesie uczenia się i rozwiązywania problemów. Pokazuje to, że sztuka nie stanowi odrębnej, marginalnej dziedziny edukacji, lecz może odgrywać ważną rolę w kształtowaniu kompetencji poznawczych i twórczych.

Sztuka, jako fundament edukacji?

Edukacja przez sztukę uczy dziecko, że na jedno pytanie może istnieć wiele możliwych odpowiedzi, a proces poszukiwania znaczenia jest równie ważny jak ostateczny rezultat.

Rozważając, jak obcowanie ze sztuką wpływa na rozwój dziecka, warto podkreślić, że regularny kontakt z dziełami sztuki wspiera rozwój poznawczy, emocjonalny i społeczny młodego człowieka. Pomaga lepiej rozumieć zarówno otaczający świat, jak i własne emocje, rozwija wyobraźnię oraz zdolność krytycznego myślenia. W tym sensie sztuka nie jest jedynie dodatkiem do edukacji, lecz jednym z fundamentów kształtujących refleksyjnego i wrażliwego człowieka oraz uczestnika kultury.

BIBLIGRAFIA:

1. Bissinger-Ćwierz, U. (2014). Jakość programów wychowawczych i szkolnych programów profilaktyki realizowanych w szkolnictwie artystycznym – wybrane zagadnienia z raportu CEA. „Zeszyty Psychologiczno-Pedagogiczne CEA”, nr 2.
2. Florczykiewicz, J. (n.d.). Rola sztuk wizualnych w rozwoju osobowości. Edukacyjne aspekty sztuki w świetle wybranych koncepcji z zakresu wychowania estetycznego. Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach.
3. Gurwin, J., i in. (2018). A randomized controlled study of art observation training to improve medical student ophthalmology skills. „Ophthalmology”, 125(1), s. 8–14.
4. Hetland, L., Winner, E. (2004). Cognitive Transfer from Arts Education to Non-arts Outcomes: Research Evidence and Policy Implications. W: Handbook on Research and Policy in Art Education, National Art Education Association.
5. Hetland, L., Winner, E., Veenema, S., Sheridan, K. (2007/2013). Studio Thinking: The Real Benefits of Visual Arts Education. Teachers College Press.
6. Huang, L., Leung, S. K. Y., Li, J. W., Wu, Z. (2025). How Does Comprehensive Art Education Facilitate Children’s Creativity? A Mixed-Methods Study in China. „Early Education and Development”, 36(2), s. 460–476.
7. Krygier, M. (2014). Korzyści wynikające z kształcenia w szkole plastycznej. „Zeszyty Psychologiczno-Pedagogiczne CEA”, nr 2.
8. Project Zero (n.d.). Impact Report: Thinking Routines and Studio Habits of Mind. Harvard Graduate School of Education.
9. Read, H. (1976). Wychowanie przez sztukę. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
10. Ritchhart, R., Church, M., Morrison, K. (2011). Making Thinking Visible: How to Promote Engagement, Understanding, and Independence for All Learners. Jossey-Bass, San Francisco.
11. Suchodolski, B. (1967). Świat człowieka a wychowanie. Warszawa: Książka i Wiedza.
12. Wojnar, I. (1966). Perspektywy wychowawcze sztuki. Warszawa: PWN.
13. Wojtanowska-Janusz, B. (2014). Wpływ muzyki i edukacji muzycznej na rozwój dzieci i młodzieży. „Zeszyty Psychologiczno-Pedagogiczne CEA”, nr 2.
14. Wroński, R. (2014). Charakterystyka buntu młodzieńczego młodzieży uzdolnionej plastycznie. „Zeszyty Psychologiczno-Pedagogiczne CEA”, nr 2.