Trzynaście tysięcy lat przed naszą erą i pierwsze na świecie malarstwo – jak to się stało?
Człowiek wtedy nie miał prostego życia, skazany na wieczną wędrówkę i koczowanie w zimnych jaskiniach. Jego przetrwanie zależało tylko od tego co upolował – był więc uzależniony od istnienia zwierząt. Odzwierciedla to sztuka tamtego czasu – przede wszystkim malowidła jaskiniowe, w których znajdziemy animalistyczny i pradziejowy świat.
Co też ciekawe około ósmego tysiąclecia wieku w zachodniej Europie zmienia się klimat, a ludzie porzucają jaskinie i zakładają osady. Skazując tym samym te malowidła na zapomnienie.
Gdzie szukać tych najstarszych dzieł?
Dekorowane jaskinie znajdują się głównie w terenie zachodniej Europy – Francji oraz Hiszpanii, ponieważ w tamtym czasie były to tereny o wiele bardziej górzyste, w przeciwieństwie do wschodnich – nizinnych. Malowidła odkryto jeszcze w XIX w., a pierwszą znalezioną jaskinią była Altamira w Hiszpanii. Najlepsze przykłady we Francji w jaskini Lascaux. Odkryte dekoracje powstały około 17-13 000 lat p.n.e., ale fragmenty znajdujące się w Altamirze są datowane na 30-25 000 lat p.n.e.
Prehistoria – 7 malowideł, które musisz znać!
Już za moment poznasz najważniejsze i jedne z najstarszych malowideł, ale najpierw zastanówmy się jeszcze w jaki sposób malowało się w ponad 20 000 tysięcy lat temu?
Malarze tworzyli za pomocą pędzli zrobionych z sierści, traw czy mchu. Malowali także palcami, a nawet używali prowizorycznego aerografu. Współcześnie jest to narzędzie w formie pistoletu, które wydmuchuje pigment. W czasach prahistorycznych wykorzystywano pustą w środku trzcinę jako rurkę. Artyści ograniczają się do wykorzystania trzech kolorów – czerni i bieli oraz różnych odcieni pomarańczy. Farby były tylko naturalnego pochodzenia:
- Czarny uzyskany z sadzy po ognisku lub węgla drzewnego
- Biały z rozkruszonych skał wapiennych
- Pomarańcz z ochry – skały zwierającej dużo żelaza.
1. Malowidła w Lascaux – Sala Byków
Najpierw przyjrzyjmy się malowidłach w Lascuax – to francuska jaskinia, która znajduje się w pobliżu Montignac (południowo-zachodnia Francja) – właśnie w tym mieście możesz zwiedzić wierna kopię w Międzynarodowym Ośrodku Sztuki Jaskiniowej.
Najciekawsze w tym przedstawieniu jest to, że malarz starał się nawet pokazać głębię, przez co nieświadomie użył tzw. perspektywy kulisowej – zwierzęta jakby zasłaniają się nawzajem, ale jednocześnie wszystkie są dla nas widoczne. Niestety artysta nie wiedział, jak pokazać, że coś znajdowało się dalej lub bliżej, dlatego byk wydaje się przezroczysty i widzimy znajdującego za nim pomarańczowego konia. Warto zwrócić uwagę na same rogi i kopyta przedstawionych zwierząt – jak dobrze oddają anatomię zwierząt, a przecież były malowane z pamięci i przy słabym świetle.
2. Malowidła w Lascaux – Wizerunek człowieka
Sensem życia prehistorycznego człowieka było zwierzę. Przez to w malarstwie człowiek był tematem mało popularnym, a same przedstawienia bardzo schematyczne w porównaniu do tak świetnej anatomii zwierząt. Jest to więc wizerunek wyjątkowy, a mężczyzna być może był szamanem lub pełnił jakąś funkcję magiczną. Poza tym ma on ptasi dziób i jest to prawdopodobnie maska. Laska z kaczką również miałby należeć do niego. Ponadto bizon został ukazany w ruchu! Głowa zwierzęcia jest zwrócona w drugą stronę niż tułów – to dowód doskonałej obserwacji prehistorycznego artysty.
3. Malowidła w Lascaux – jelenie
Kolejnym dowodem świetnej obserwacji natury są zwierzęce grupy. Zwierzęta naturalnie poruszają się w gromadach i właśnie to przedstawił malarz. Idące jeden za drugim i odwracające głowy w różne strony.
4. Malowidła w Lascaux – koń
Malarz do ukazania konia wykorzystał naturalne wybrzuszenie skały do uzyskania efektu trójmiaru! Poza tym jest to próba zastosowania światłocienia – miejsce u dołu tułowia jest niedomalowana, a głowa konia jest ciemniejsza.
5. Malowidła w Lascaux – dłonie
Artysta wykonał dłonie za pomocą prowizorycznego aerografu. Już ponad trzynaście tysięcy lat temu ludzie mieli potrzebę pozostawienia po sobie śladu – czegoś trwałego dla przyszłych pokoleń. Prawdopodobnie mogło mieć to także znaczenie rytualne lub ochronne. Tego niestety nie jesteśmy w stanie się już dowiedzieć i pozostanie to w sferze naszych domysłów.
6. Bizony w Altamirze
Druga z kolei jaskinia znajduje się w Altamirze, w Hiszpanii (północna część państwa). Można zwiedzić jej świetne kopie nie tylko w Muzeum Archeologicznym w Madrycie, ale też całkiem niedaleko, ponieważ w Muzeum Archeologiczne w Monachium.
Bizony mają około 50 cm długości i zajmują całe przestrzenie – ściany i sufity jaskini. Artyści wykorzystali całą powierzchnię, co w sztuce określa się terminem horror vacui – czyli lęk przed pustką przestrzenią. Nie wiemy dlaczego pokrywali oni całe jaskinie, ale na pewno miało to swoje znaczenie symboliczne. Naukowcy zauważyli nawet, że pojawiły się różne rodzaje bizonów, o których wtedy nie wiedzieliśmy. Malowidła więc są dla nas także źródłem wiedzy o samych zwierzętach!
7. Jaskinia w Niaux – polowanie na żubry
Widzimy żubra, który ma wbite strzały. Już wiemy, że polowanie było sensem życia i jedyną szansa na przetrwanie. Może artysta namalował je przed polowaniem w nadziei, że właśnie takiego żubra uda mu się upolować? Sytuacja mogła być też odwrotna – może dzieło powstałoby pokazać zwycięstwo człowieka nad upolowanym zwierzęciem.
Jeszcze tak wiele pytań czeka na odpowiedzi…
Malarstwo prehistoryczne – głównie jaskiniowe kryje w sobie kilka zagadek. Dlaczego ludzie byli malowani gorzej niż zwierzęta? Dlaczego nikt nie przedstawił siebie? A poza tym dlaczego ktoś postanowił zadać sobie tyle trudu, żeby stworzyć sztukę w ciemnych i ciężko dostępnych jaskiniach? Przyczyn trzeba szukać w sposobie życia w epoce kamienia. Malowidła to przedstawienia głównie animalistyczne – zwierzęce. Badacze mówią, że przedstawienie zwierzęcia miało znaczenie symboliczne dla tamtych ludzi – religijne, ochronne lub po prostu magiczne. Tym bardziej zaskakuje porzucenie jaskiń przez prehistorycznych ludzi. Odkryte stosunkowo niedawno, a badane nieustannie, pozostawią nam wiele pytań – może Tobie uda się na nie odpowiedzieć.
AUTORKĄ tego artykułu jest Aleksandra Bartoś: magistra historii sztuki. Ukończyła studia na Uniwersytecie Wrocławskim. Obecnie jest nauczycielką w Liceum Plastycznym i naucza o sztuce z czystej pasji. Zajmuje się ikonografią sztuki średniowiecznej oraz sztuką współczesną.
Bibliografia i źródła:
- Sztuka Pradziejowa – Louis-Rene Naugier [w:] Sztuka Świata, t. 1 Warszawa, 2001, s. 9-54
Zdjęcia:
- https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/Lascaux_IV_-_45.jpg/1600px-Lascaux_IV_-_45.jpg?20241022091204
- https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/07/Lascaux2.jpg?20180908154029
- https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f4/Lascaux_012b.jpg/1600px-Lascaux_012b.jpg?20221020225420
- https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d6/Altamira_bisons.jpg/1599px-Altamira_bisons.jpg?20121125111204
- https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c9/XDSC_7441-musee-d-Aquitaine-grotte_Lascaux.jpg/1600px-XDSC_7441-musee-d-Aquitaine-grotte_Lascaux.jpg?20081028185609
- https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/0c/Eskuen_Haitzuloa_Argentinan.png?20191030103841
- https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/31/Niaux-bisons-affrontes.jpg/1600px-Niaux-bisons-affrontes.jpg?20191011102216
