Po pierwsze malowidła średniowiecza to bardzo szeroki temat – jest ich nieskończenie wiele. Ciężko także, tak naprawdę określić, kiedy średniowiecze się zaczęło. Dlatego przyjrzymy się pokrótce wydarzeniom, które można uznać za symboliczny początek średniowiecza.
Między IV – V wiekami wielkie i starożytne Cesarstwo Rzymskie dzieli się na pół – zachodnie oraz wschodnie (Bizancjum). Do tego zaczyna oficjalnie panować religia chrześcijańska. Wkrótce cesarstwo zachodnie upada, a w Bizancjum powstanie sztuka, która bardzo mocno wpłynie na średniowieczną Europę.
Średniowieczna Europa
Mimo to, że Europa podzieliła się na różne państwa i każdy kraj ma swoje własne tradycje, to w średniowiecznej sztuce jest kilka cech wspólnych dla całego kontynentu:
- Styl gotycki – to styl w sztuce, dziś poznasz go w malarstwie, ale dotyczył też rzeźby oraz architektury.
- Religia chrześcijańska – cała średniowieczna Europa wyznawała tą samą religię
- Język łaciński – był to język, który znała każda wykształcona osoba
Malowidła bizantyńskie
Jednak sztuka bizantyńska nie jest do końca czasem średniowiecza – występuje dużo wcześniej. Mimo to jest bardzo ważna, ponieważ jej cechy charakterystyczne będą widoczne w całej sztuce średniowiecznej.
Cechy:
- Złote tło – symboliczny blask Boga
- Frontalizm – wszystkie postacie zwrócone są frontalnie = przodem do nas
- Izokefalizm – to układ, gdzie głowy wszystkich postaci znajdują się na jednej wysokości
- Hieratyzm – najważniejsza osoba jest trochę większa i często na środku
Mozaika – Orszak Cesarza Justyniana I
Mozaika znajduje się w kościele San Vitale w Rawennie. Obecnie technika mozaiki jest bardziej rzemiosłem, ale kiedyś była zaliczana do technik malarskich. Jest ona wykonana z drobnych, ceramicznych kostek. Czy widzisz tutaj cechy charakterystyczne dla sztuki bizantyńskiej?
Malarstwo romańskie – początki średniowiecza
Epokę średniowiecza możemy podzielić na dwie nierówne części:
- Styl romański – krótsza część
- Styl gotycki – dłuższa część
Styl romański jest dużo prostszy, mniej dekoracyjny, a artyści muszą się jeszcze wiele nauczyć. Najlepsze przykłady malarstwa zamknięte są religijnych księgach czyli tzw. manuskryptach. Malowanie ksiąg w średniowieczu to iluminatorstwo. Ręcznie robione – od sklejenia kart pergaminu (materiał piśmienniczy ze zwierzęcej skóry) po wykonanie okładki, przepisanie treści oraz właśnie wykonanie malowideł.
Księga Durrow i Księga z Kells
Bardzo często są to motywy ornamentalne – czyli taki, które dekorują, na przykład roślinne lub geometryczne. U góry widzimy karty z dwóch najstarszych takich książek. Są to Księga Durrow z VII w. oraz Księga z Kells z IX w.
Księgi znajdują się w Trinity College Library w Dublinie, ale można je również obejrzeć online na stronie muzeum.
Dekoracyjna pierwsza litera = inicjał
Przedstawienie na całej stronie = miniatura
Malarstwo gotyckie – kwintesencja średniowiecza
W końcu malowidła staną się bardziej dekoracyjne i w niektórych będzie widoczny wpływ mozaik bizantyńskich. W malarstwie gotyckim pojawią się nowe techniki, ale za nim przejdziemy do nich, zobaczmy jak rozwinęło się iluminatorstwo.
Bardzo Bogate Godzinki Księcia de Berry
Ta książka to był prywatny modlitewnik księcia i najbardziej znane ilustracje to kalendarz miesięcy. Zatem tutaj widzisz tylko kilka kart, czy potrafisz odgadnąć jakie to miesiące? (Odpowiedź znajdziesz na końcu artykułu)
Następne malowidła stały się dużo dokładniejsze i kolory wyraźniejsze. Co więcej, użyto tu perspektywy – czyli artysta próbuje stworzyć obraz przestrzenny i pokazać, ze coś znajduje się dalej, a coś bliżej. Ważnym i drogim kolorem była ultramaryna, czyli błękitny z tła. Do tego w pewnym momencie był nawet droższy niż złoto.
Witraże z Bazyliki Saint Denis
Jest to kościół francuski, którego prezbiterium (miejsce gdzie stoi kapłan) jest pierwszą budowlą gotycką. Witraże tworzone są ze szkła i składane są jak puzzle. Ciemne linie, które dzielą elementy to ołów. Tworzy on szkielet i trzyma witraż w całości. Sceny przedstawione na witrażach są religijne lub ornamentalne.
Pieta z Awinion
Następne dzieło to francuski obraz XV w. i obecnie można zobaczyć go w Muzeum Luwr w Paryżu. Artysta wykonał go w technice tempery na desce oraz użył złota by wykonać tło. Tempera to technika kolejna malarska, która w średniowieczu polegała na zmieszaniu pigmentu z żółtkiem jaja kurzego. Słowo z tytułu – Pieta oznacza, że jest to przedstawienie Marii ze zdjętym z krzyża Chrystusem na klonach.
PS: Potrafisz już wskazać tutaj cechy sztuki bizantyńskiej?
Ołtarz z Isenheim
Kolejne przedstawienie to malowany ołtarz, który był retabulum – najważniejszym ołtarzem w kościele zakonnym w Alzacji (Francja). Obecnie znajduje się Musée d’Unterlinden w Colmarze (Francja). Artystą, który go namalował był Niemiec – Matthias Grünewald. Datowany jest na lata 1512–1516 i wykonany został w technice tempery na desce.
Sceny są religijne i maja dramatyczny charakter, ponieważ najważniejsze wydarzenie to Ukrzyżowanie Chrystusa. Postać Jezusa ukryła się także pod symbolem Baranka na dole obrazu. Zdjęcie jest tylko fragmentem dzieła, ponieważ ołtarz można zamknąć i tam również znajdują się malowane przedstawienia, być może usłyszysz o nich w kolejnych artykułach!
Św. Anna Samotrzeć ze Strzegomia
Obraz powstał pod koniec XIV w. i wcześniej znajdował się w Kościele Karmelitów w Strzegomiu. Obecnie można go zobaczyć w Muzeum Narodowym we Wrocławiu.
Widzimy trzy postacie:
- Św. Anna Samotrzeć
- Maria
- Chrystus
Św. Anna Samotrzeć to mama Marii i jednocześnie babcia Chrystusa. W średniowieczu to właśnie po tym rozpoznasz św. Annę – zawsze na jej kolanach będzie Maria i Chrystus. Zwróć uwagę na obecność złota!
Ołtarz św. Barbary
Autorem kolejnego obrazu był prawdopodobnie Wilhelm von Oche – niemiecki malarz. Dzieło powstało w 1447 r. i artysta wykonał je w technice tempery na desce oraz wyzłocono tło. Jest ogromne dzieło, mierzy 203 x 260 cm.
Po bokach artysta pokazał krótką historię męczeństwa św. Barbary, która umarła za to, ze chciała wyznawać chrześcijaństwo. Świętą rozpoznasz po tym, że trzyma wieżę.
Podobnie jak w niektórych dziełach pojawiają się tu wpływ cech bizantyńskich:
- Frontalizm
- Złote tło
- Hieratyzm
- Izokefalizm
Już znasz kawałek malarstwa średniowiecznego!
Właśnie przez te kilka dzieł miałeś/aś okazję poznać fragment jednej z najdłuższych epok i znasz jej cechy charakterystyczne oraz podstawowe techniki. Każde dzieło skrywało wtedy jakąś tajemnice np. w złotym tle, które było symbolicznym blaskiem i obecnością Boga. Mimo tej wiedzy, jeszcze wiele przed Tobą do odkrycia!
Odpowiedź do Bardzo Bogatych Godzinek od lewej: czerwiec, kwiecień, wrzesień.
Jeśli temat Cię zainteresował możesz również przeczytać o malowidłach starożytnych i prehistorycznych tutaj.
Bibliografia:
- Jose Pijoan Sztuka gotycka we Francji, Sztuka gotycka w Europie środkowej, [w:] Sztuka Świata, t. 4, Warszawa 2001
- Jose Pijoan Sztuka bizantyńska, [w:] Sztuka Świata, t. 3, Warszawa 2001
- Jose Pijoan Sztuka iroszkocka, [w:] Sztuka Świata, t. 3, Warszawa 2001
- Maria Otto-Michałowska Gotyckie Malarstwo w Polsce, Warszawa 1982
Źródła zdjęć:
- https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Justinian_mosaic,_San_Vitale,_consecrated_547,_Ravenna,_Italy.jpg
- https://commons.wikimedia.org/wiki/File:KellsFol032vChristEnthroned.jpg
- https://commons.wikimedia.org/wiki/File:KellsFol029rIncipitMatthew.jpg
- https://commons.wikimedia.org/wiki/File:BookDurrowInitMark86r.jpg
- https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/d/d9/Frères_Limbourg_-_Très_Riches_Heures_du_duc_de_Berry_-_mois_de_mai_-_Google_Art_Project.jpg
- https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/8/8e/Limbourg_brothers_-_Les_très_riches_heures_du_Duc_de_Berry_-_Avril_%28April%29_-_WGA13021.jpg
- https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/72/Les_Très_Riches_Heures_du_duc_de_Berry_septembre.jpg
- https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bf/Basilica_of_Saint_Denis%2C_Saint_Denis%2C_France_02.jpg
- https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Vitraux_Saint-Denis_190110_14.jpg
- https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/6d/Enguerrand_Charonton_-_Pietà_de_Villeneuve-lès-Avignon_-_WGA4795.jpg
- https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/12/Grunewald_Isenheim.jpg
- https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bohemia_Saint_Anne.jpg
- https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ołtarz_św._Barbary.jpg
