Abstrakcjonizm – dzieła, które musisz znać!

Abstrakcjonizm to jeden z najważniejszych nurtów sztuki awangardowej początku XX wieku. Malarstwo abstrakcyjne odrzuciło tradycyjne przedstawienia rzeczywistego świata, a artyści zaczęli budować kompozycje za pomocą linii, figur geometrycznych, kształtów i kolorów. Wśród najważniejszych twórców abstrakcjonizmu znaleźli się m.in.: Hilma Af Klint, Wassily Kandinsky, Piet Mondrian i Kazimierz Malewicz.

Czym jest abstrakcjonizm?

Sztuka abstrakcyjna nie skupia się na konkretnych przedmiotach czy postaciach. Może za to wyrażać emocje, duchowość, ruch, rytm i relacje między formami oraz barwami. W tym zestawieniu poznasz 10 najważniejszych dzieł abstrakcyjnych i zobaczysz, jak różni artyści interpretowali otaczający ich świat.

1. Hilma Af Klint, Dziesięć największych, nr 7 – Dorosłość, 1907

Szwedzka artystka obecnie uznawana jest za pionierkę abstrakcjonizmu. Swoją nowatorską twórczością wyprzedziła o kilka lat Wassila Kandinsky’ego i jego pierwszą akwarelę abstrakcyjną do niedawna jeszcze uznawaną za prekursorską. Artystka zafascynowana duchowością malowała lekko, łącząc ze sobą kręte i smukłe linie z pastelowymi oraz intensywnymi barwami.

Wielu widzi w jej sztuce formy roślinne, a Tobie co przypominają te kształty? Cały ogród, pojedyncze kwiaty, a może zupełnie coś innego?

2. Wassily Kandinsky, Bez tytułu, pierwsza akwarela abstrakcyjna, 1910

Wśród najważniejszych twórców abstrakcji jest Wassily Kandinsky, znany nam już z ekspresyjnej grupy Der Blaue Reiter. W swojej sztuce poszedł jednak o krok dalej, by znaleźć indywidualny język sztuki, na co pozwoliła mu właśnie technika akwareli.

A dla Ciebie, które dzieła artysty są ciekawsze – te ekspresyjne czy abstrakcyjne?

3. Wassily Kandinsky, Kompozycja VIII, 1923

W Kompozycji VIII artysta niemal całkowicie skupił się na figurach geometrycznych. Poprzez zagęszczenie linii i form oraz zabawę ich wielkością i powielaniem, stworzył asymetryczną kompozycję! Gdybyśmy złożyli dzieło na pół, obie jego części z pewnością nie byłyby takie same, a zagęszczenie elementów również byłoby inne.

Co dostrzegasz w tej kompozycji? Rakietę, piramidy, tarczę do gry w rzutki, a może nowy układ planet?

4. Hilma Af Klint, Gołąb, nr 1, 1915

Na tym obrazie artystka nawiązuje do chrześcijańskich symboli. Jednym z nich jest tytułowy gołąb. Jednak w jakiej formie go tutaj dostrzeżemy? Czy pamiętasz, co symbolizuje i w jaki sposób przedstawiano go w sztuce? Ponadto jak łączy się on z widocznym kontrastem jasnych i ciemnych kolorów, który może odwoływać się do walki dobra ze złem?

Pomyśl, jaki nastrój wzbudza w Tobie dzieło. Czy niedosłowność zastosowana przez artystkę, staje się ostatecznie czytelna?

5. Piet Mondrian, Kompozycja w czerwieni, żółci i błękicie, 1921

Piet Mondrian jest jednym z najważniejszych przedstawicieli abstrakcji geometrycznej i jej wariantu – neoplastycyzmu. Artysta w swojej twórczość oprócz stosowania harmonijnych podziałów geometrycznych i podstawowych barw (czerwony, żółty i niebieski), opierał się także na poglądach filozoficznych niemieckiego myśliciela i optymistycznie zakładał, że w przyszłości sztuka przeniknie do życia społecznego i doprowadzi do jego powszechnej harmonii i równowagi.

Czy Tobie też Kompozycja w bieli, czerwieni i żółci przypomina układankę Tetris?

6. Piet Mondrian, Broadway Boogie Woogie, 1942

Jednak obrazy Pieta Mondriana to nie tylko podstawowe kolory uwięzione w pionowych i poziomych czarnych liniach. Artysta w późniejszej twórczości pozwalał sobie na większą swobodę i dynamikę, jak na przykład w tym dziele o muzycznym tytule.

Czy dostrzegasz rytm w powtarzalnych pasmach prostokątów i kwadratów? A może to siatka ulic jednej z nowojorskich dzielnic?

7. Kazimierz Malewicz, Czarny kwadrat na białym tle, 1915

Nie sposób mówić o sztuce abstrakcyjnej bez dzieła Czarny kwadrat na białym tle. Jak przyznawał rosyjski artysta, obraz powstał z inspiracji operą. Choć z pozoru może wydawać się niezwykle błahym przedstawieniem, był nie lada gratką dla ówczesnych krytyków i oceny tego, co zalicza się do sztuki, a co już dziełem nie jest. Ponadto Kazimierz Malewicz kompozycją tą zapoczątkował nowy nurt abstrakcjoznimu – suprematyzm. Polegał on na dążeniu do całkowitego uproszczenia form mających reprezentować ludzkie emocje, jak np. smutek, rozpacz, złość czy radość.

A Ty jaki sens przypiszesz temu dziełu? Zawisłby w Twojej prywatnej galerii sztuki?

8. Władysław Strzemiński, Powidok słońca, 1948–1949

W polskiej sztuce pierwszej połowy XX wieku awangardowy prym wiodła Łódź! Wśród najważniejszych tworzących tam artystów znalazło się małżeństwo: Władysław Strzemiński i Katarzyna Kobro. Jednymi z najbardziej niepowtarzalnych dzieł artysty są kompozycje powstałe z inspiracji słońcem.

Powidok słońca to malarski patchwork. A Ty odnajdujesz w nim grę światła i cieni? Kiedy patrzysz na niebo i słońce jakie kształty widzisz?

9. Katarzyna Kobro, Kompozycja przestrzenna (4), 1931

Abstrakcjonizm przeniknął także do rzeźby, czego doskonałym przykładem jest twórczość wspomnianej Katarzyny Kobro. Artystka tworzyła według ścisłych zasad kompozycyjnych, wykorzystując podstawowe barwy: żółty, czerwony i niebieski, którymi pokrywała główne części rzeźby. Z kolei kolory biały, szary i czarny zarezerwowane były dla tzw. łączników, np. środkowej części kompozycji w kształcie litery U.

Czy dostrzegasz już podobieństwa do dzieł Pieta Mondriana?

10. Victor Vasarely, Permutacje, 1968

Jedną z odmian abstrakcjonizmu jest op-art, czyli sztuka optyczna. Zarówno mistrzem, jak i jednym z prekursorów kompozycji tak bardzo działających na nasz zmysł wzroku był węgierski artysta Victor Vasarely. Tworzył dzieła optycznie wirujące i pulsujące, sprawiające wrażenie wychodzenia poza ramy obrazu.

Co widzisz po dłuższym zapatrzeniu?

Abstrakcjonizm – dzieła, które musisz znać!

Podsumowując, abstrakcjonizm to sztuka daleka od naszego rzeczywistego świata. Kierunek obecny już od początku XX wieku, wciąż widoczny jest w sztuce nam współczesnej. Do jego najbardziej charakterystycznych cech należą:

Odrealnienie
Bezprzedmiotowość
Układy linii i brył geometrycznych
Proste/gięte linie
Harmonijność/chaotyczność
Wąska gama barw/szeroka paleta kolorów

Malarstwo abstrakcyjne – daj znać, które dzieło zrobiło na Tobie największe wrażenie! Rytmicznie zorganizowane obrazy Pieta Mondriana czy może lekkie i finezyjne malarstwo abstrakcyjne Hilmy Af Klint?

Zobacz także:

Bibliografia:

Słownik terminologiczny sztuk pięknych, red. Kubalska-Sulkiewicz K., Bielska-Łach M., Manteuffel-Szarota A., wyd. V, PWN, Warszawa 2020.
Osińska Barbara, Sztuka i czas. Od klasycyzmu do współczesności, WSiP, Warszawa 2005.

Źródła zdjęć:

O autorce:

Magdalena Słomczewska – edukatorka muzealna i autorka tekstów, absolwentka ochrony dóbr kultury na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz kulturoznawstwa na Uniwersytecie Gdańskim. Współpracowała z Muzeum Narodowym w Gdańsku i Muzeum Miasta Gdyni. Na co dzień prowadzi działania z zakresu edukacji o sztuce, organizuje wydarzenia i popularyzuje twórczość artystyczną w warszawskim domu kultury.

kontakt: magdaslomczewska@gmail.com